De wetenschapper die het koppen onderzocht weet het zeker: ‘dit probleem moeten we aanpakken’

Tekst: ANTON SLOTBOOM

Je kon er de laatste tijd niet omheen: overal doken berichten op dat koppen misschien wel gevaarlijk is voor de gezondheid van spelers. Maar hoe zit het nu echt? Dat weet Magdalena Ietswaart, een Nederlandse neurowetenschapper die aan een Schotse universiteit werkt. Zij onderzocht het koppen zélf. Ze spreekt duidelijke taal: ‘waarom doen we dit nog?’

Ze neemt er de tijd voor. Dit interview, zegt ze, kan weleens verschil gaan maken. Magdalena Ietswaart wéét dat dit magazine wordt gelezen door de doelgroep waar ze zich zorgen over maakt: de voetbalwereld zelf. Die doelgroep lijkt nu nog maar weinig af te weten van wat er gebeurt in de hersenen als je een bal kopt. Dat ligt niet zozeer aan de voetballers zelf: het heeft in de voetbalwereld jarenlang aan voorlichting ontbroken. Het mogelijke risico van koppen is lange tijd niet eens echt een gesprek geweest. Terwijl: de signalen dat er iets mis is zijn er al jaren. ‘Dit is een probleem dat we móeten aanpakken’, zegt Ietswaart vanuit Stirling in Schotland. Daar werkt ze aan de universiteit. ‘Als dit geen veilig gedrag is, waarom doen we het dan?’

Wat goed is om te weten: de VVCS meldt dat spelers zelf tot nu toe ook nauwelijks vragen stellen over deze risico’s. Ietswaart: ‘Natúúrlijk is de eerste reactie vaak: misschien valt het wel mee. Er wordt soms ook een beetje lacherig gedaan. Maar we hebben het dus over het structurele ondermijnen van je gezonde hersenen. Bij amateurs en profvoetballers.’ Even later: ‘Spelers moeten eigenlijk ook bij zichzelf te rade gaan. Dat zou heel verstandig zijn. Ik hoop echt dat ook dit artikel het genormaliseerde gedrag van het koppen aan de kaak stelt. En dat er een groot vraagteken komt over de veiligheid van koppen.’

U luidt de noodklok.
‘We moeten in ieder geval eerlijk zijn over wat we weten over hersenletsel en de impact daarvan. Daar draagt dit artikel aan bij. We moeten de spelers informeren en hen aanmoedigen na te denken over hun veiligheid.’

Ietswaart weet waar ze het over praat. Ze deed namelijk zélf al jaren onderzoek. Haar onderzoeksgroep kijkt naar wat koppen doet op hersenniveau. Spelers komen naar haar laboratorium waar ze met een balmachine een sessie kop- ballen doen. Voor en na de sessie worden de spelers getest. Zo wordt onderzocht of er iets verandert in de hersenen. Wat blijkt? Het geheugen presteert tussen de 41 en 67% minder. Er is een verstoring in de hersenen.

Het ging om een tijdelijk effect. En daar zit de adder onder het gras, want neurologen wereldwijd hebben inmiddels óók vast kunnen stellen dat op het eerste gezicht kleine hersenschades ongemerkt tot grotere hersenschades die grote gevolgen hebben kunnen uitgroeien.

Precies dat overkwam een bekende Nederlandse oud-voetballer: Wout Holverda. Hij was speler van Sparta, Haarlem en Fortuna Sittard en werd een keer geselecteerd voor het Nederlands Elftal. Holverda was namelijk een geweldige kopper. Na zijn dood op zijn 63e werd door artsen in het Amsterdam Universitair Medisch Centrum vastgesteld dat zijn dementie door klappen aan zijn hersenen was veroorzaakt. Die klappen hadden schade veroorzaakt. Kleine schades hadden eiwitten losgemaakt die daarna jarenlang op een verkeerde manier hadden samenklonteren. En andere hersencellen zo hadden stukgemaakt.

Die ontwikkeling in Holverda’s hoofd maakten hem ziek. Zijn hersenschade leidde tot een ziekte die tot nu te vooral in het American Football bekend is: een vorm van dementie die CTE heet. Een nieuw boek over wat Holverda overkwam, Mijn Hoofd Doet Gek, zorgde de afgelopen maanden voor ophef. Ook in de Tweede Kamer. Er zijn Kamervragen aan de minister gesteld. De nabestaanden van Holverda zijn door kamerleden uitgenodigd om te komen praten.

‘Wat Wout had was geen nomale dementie’, zegt Ietswaart. ‘Dit gaat niet over de schade die je oploopt door hersenschuddingen. Dit gaat juist over kleinere schades, waar je misschien wel nauwelijks last van hebt.’

Nog meer alarmerende cijfers dan. Uit Schots onderzoek van enkele jaren geleden blijkt dat prof-voetballers die koppen 3,5 meer kans lopen op dementie. Verdedigers zelfs vijf keer. Die data liegen er niet om. Zelfs de topscorer van de Premier League aller tijden, Alan Shearer, liet zich daarom door Ietswaart en haar team onderzoeken. Sindsdien waarschuwt Shearer voor de gevaren. En trekt hij op met nabestaanden van spelers die dement raakten.

In Nederland ontbreekt het aan zulke grote namen die aan de bel trekken. Of toch: Ruud Gullit zei afgelopen zomer op Ziggo Sport dat hij het idee had langzamer te worden. En dat dat aan zijn hersenen lag. En dat hij die onderzocht had. Komt door het koppen, was zijn stelling. Daar bleef het bij. Anderen deden laconieker. Johan Derksen wilde er weinig van weten. Dit is overtrokken, zei hij in Inside.

‘Ruud Gullit zei afgelopen zomer op Ziggo Sport dat hij het idee had langzamer te worden. En dat dat aan zijn hersenen lag.’

Theo Janssen mopperde in NOS Studio Voetbal dat dit even aandacht krijgt, maar ook wel weer overwaait. Hier hoor je over een jaar niks meer over, voorspelde hij. Is dat zo? Als het over het medische risico van koppen gaat komen er vaak argumenten op tafel die dat risico bagatelliseren. Oefening baart kunst, is er een van. Zolang je maar goed oefent op koppen, zou er niets aan de hand zijn.’ Je moet goed oefenen, een goede techniek hebben – dan is er niets aan de hand,’ wordt gezegd. Maar dat is gewoon niet waar. Daar is geen goede wetenschappelijke grondslag voor, en die logica is zeer zwak. Bedenk zelf ,maar: het is een raar idee dat je met veel oefenen veilig wordt in het opvangen van klappen op je kop. Mijn boodschap is dus nee. Veilig koppen bestaat niet.”

Lichtere ballen dan?
‘Er zitten heel wat beliefs in het wat zachter oppompen van ballen, meteen al toen mijn onderzoek bekend werd. Maar het is geheel onduidelijk of dat de veiligheid van het koppen vergroot.’

De verre uittrap niet meer laten opvangen met het hoofd?
‘De lange bal, eerst laten stuiteren; dat zou dan een aanpassing van de regels kunnen zijn. Daar maak ik me zorgen over, want dat is het idee dat je iets hebt gedaan en dat het probleem daarmee opgelost is. Het hoort bij het idee koppen ‘zo veilig mogelijk’ maken, maar dan heb je nog steeds een sport die niet veilig is.’

De sterke nekspier helpt?
‘Het is waar dat een sterke nekspier je beschermt tegen hersenschuddingen. Stel: je belandt in een autobotsing. Met een sterke nekspier kun je die klap opvangen. Maar dat is bij het koppen helemaal niet aan de orde. Koppen is het verplaatsen van de bal met je hoofd. Dat lijkt helemaal niet op een hersenschudding of een autobotsing. De redenering dat een sterke nekspier zou helpen bij het opvangen van de klap geldt inderdaad voor hersenschuddingen. Maar er is geen duidelijke wetenschappelijke basis voor de redenering dat dat ook geldt voor het koppen.’

Er bestaat dus niet zoiets als ‘goed’ en ‘veilig’ koppen, volgens u.
,,De KNVB stelt: je moet goed koppen, dan ben je veilig. Dan dat is te leren. Maar daar moet je dus juist veel voor gaan koppen. Mijn boodschap is dan ook echt: nee. Veilig koppen bestaat niet.”

Geen wetenschapper weet wat één kopbal doet. Of, ter vergelijking: één sigaret. Zijn conclusies dan niet te voorbarig?
‘Wat één kopbal doet is nog niet gemeten. Dat is bijna onmogelijk. Dat zie ik nooit gebeuren. Het doet denken aan het roken. We weten ook niet precies hoeveel sigaretten roken precies veilig is. Er zijn volop aanwijzingen. Op z’n allerminst zijn er hele grote zorgen. Je houdt je hersenen in een soort ongezonde staat, als je kopt. Bij veel blootstelling zijn er duidelijke aanwijzingen, zowel bij professionele voetballers als bij amateurs, dat er langdurige processen plaats gaan vinden in de hersenen en dat dat echt héél ongezond is. We moeten dus niet wachten, wachten, wachten met het idee dat het doorslaggevende onderzoek nog komt. Dat komt er niet, daar is dit onderzoek te moeilijk voor. Dat weet ik zelf, na tien jaar onderzoek gedaan te hebben. Maar is het nu duidelijk dat koppen naar grote waarschijnlijkheid slecht is.’

Het doelpunt van Wim Kieft op het EK in 1988, de goal van Ruud Gullit in de finale van dat EK, de zwevende kopbal van Robin van Persie tegen Spanje: voor de voetbalwereld lijkt koppen een haast essentieel onderdeel. ‘Zal ik je iets vertellen over mijn achtergrond? Ik houd me al lange tijd bezig met de werking van de hersenen. Vooral met wat goed is voor de hersenen. Maar we moeten ook onze kennis over wat slecht is voor de hersenen helder communiceren naar de maatschappij. Want we weten nu dat traumatisch hersenletsel veel ernstiger en langduriger gevolgen heeft dan we ooit dachten. En het is belangrijk om te begrijpen dat deze kennis ook van toepassing is op de sportwereld.’

Theo Janssen zei: hier horen we straks niets meer over.
‘Die stilte is een groot gevaar. We moeten dit blijven zeggen. Koppen is groepsgedrag, hè? Maar het is nu toch echt in opspraak gekomen. En dingen die in opspraak zijn komen even in de belangstelling, en dan meer en meer, en daarmee wordt een fenomeen als koppen toch steeds onhoudbaarder.’

Alleen: welke voetballer kan er nu zelf zeggen er mee te stoppen?
‘Dat is inderdaad heel ingewikkeld. Ik proef dan ook een machteloos gevoel bij spelers, die zoiets hebben van: maar het kán niet anders. Voetbal kan niet zonder koppen! Maar je moet gewoon toestaan dat voetbal evolueert. Het kan wel anders. Mensen zijn veilig bij hun vakbond. Ze zeggen dingen tegen hun vakbond die ze nooit tegen hun coach zouden zeggen. Daarom is dit ook zo’n belangrijk interview.’

‘Want het moet niet zo zijn dat mensen niet meer gaan voetballen. Het is zo’n belangrijke sport om mensen gezond te houden.’

Wat maakt een onderzoeker die met alarmerende cijfers naar buiten komt mee?
‘Ondanks veel bijval rondom mijn onderzoek, wees de voetbalwereld het af. Dat maakt het ingewikkeld. Er ontstaat een felle machtsstrijd. Hier in Groot-Brittannië is al een tijd een spannend spel aan de gang. Ik ben ook van veel beschuldigd. Ze zeiden tegen me: ‘Jij maakt mensen bang. Nu gaan ze niet meer voetballen, nu gaan ze dood, want ze zijn niet meer actief!’ Ik heb een chief executive meegemaakt die letterlijk zijn vinger in mijn borst prikte en zei: ‘I will hold you personally responsible if people die.’ Die machtsstrijd is énorm. Terwijl ik met dit onderzoek wilde bereiken dat erover gepraat kon worden.’

Hoopt u nu op actie van de voetbalbonden, de KNVB, de UEFA, de FIFA?
‘De hoop die ik gevestigd had op samenwerken met de voetbalwereld: daar is mijn animo wel voor afgenomen. Lange tijd is er vooral gesust. Er werd in Nederland ook gezegd: maak je geen zorgen, wij luisteren naar de UEFA en de FIFA, die hebben dit allemaal vastgesteld. Nou, forget it. Als je goed en veilig zou kunnen koppen, waarom hebben professionele spelers dan toch een verhoogde kans op dementie? De veranderingen gaan misschien niet van de bonden komen, denk ik. Maar door de spelers. En door journalisten zoals jij. En door de overlevenden die mensen verloren hebben. Die zijn nu heel mondig. Die zijn ook heel belangrijk. Net als spelers die op de bres gaan. Shearer bijvoorbeeld. Zoiets brengt iets teweeg in het denkproces over koppen.’

U denkt dat er nog geen spelregels gaan veranderen?
‘Er komt éérst een cultuurverandering aan, denk ik. Mensen gaan anders denken. Moet koppen nog wel normaal worden gevonden?’

Dat koppen medisch gevaarlijk is, stond de afgelopen tijd in alle kranten.
‘De publieke opinie is nu gewoon heel belangrijk. Zo’n stem als die van Levchenko, de voorzitter van de Nederlandse spelersvakbond, is daar heel belangrijk in. Hij is bereid om zijn nek uit te steken. Levchenko wordt door sommigen voor gek verklaard, maar het is zeer krachtig als een oud-speler zegt: ‘Het kan wel, we hoeven niet te koppen. Iemand heeft het ooit zo bedacht, maar het is geen noodzakelijkheid.’ Het is goed om zo iemand te hebben die daar zo helder over is.’

Spelers lezen dit verhaal. Ook voetballers die nu halverwege hun loopbaan zitten, en al duizenden keren hebben gekopt. Is het te laat?
‘Het is absoluut niet gek als zij nu alsnog minder willen gaan koppen. Het is ook nooit te laat om te stoppen met roken. Daar lijkt het het meest op. Als je rookt is het helemaal niet gezegd dat je dus longkanker krijgt. Maar de risico’s nemen toe.’

‘Als je rookt is het helmaal niet gezegd dat je dus longkanker krijgt. Maar de risico’s nemen toe.’

U zegt ook steeds: voetbal is gezond.
‘Dat moet de boodschap van dit artikel óók zijn. Voetbal ís goed voor je! Het moet niet zo zijn dat mensen vanwege het koppen niet meer gaan voetballen, omdat het een onveilige sport zou zijn. De onveiligheid is gemaakt. Gecreëerd. Want we koppen. En er is een groot vraagteken over de veiligheid van het koppen. We moeten dus als een speer gaan nadenken over wat we daar aan kunnen doen. Want het moet niet zo zijn dat mensen niet meer gaan voetballen. Het is zo’n belangrijke sport om mensen gezond te houden. Die door zoveel mensen wordt gedaan. Sport is sociaal zo belangrijk. Alleen dat al is een reden om er meteen aan te gaan staan. En in te grijpen. Omdat je er dan een veilige sport van maakt.’

De jeugd heeft de toekomst. Ook in deze kwestie?
‘Op het moment dat als je kind opgroeit met een groot vraagteken over de veiligheid van koppen, bevestigt dat gedrag zich veel minder. Daar zit uiteindelijk de verandering in, denk ik.’

U bent dus toch hoopvol gestemd.
‘Ik houd er rekening mee dat Nederland, een van de meest conservatieve landen op dit gebied, mogelijk gaat veranderen in het meest progressieve. Uiteindelijk zal het voetbal uit zelfbehoud hier toch iets aan gaan doen, denk ik. Want je kunt gewoon geen sport beoefenen waar zo’n groot vraagteken bij een onderdeel van die sport wordt gezet, toch?’